Luteranie   Has艂o tygodnia
I b臋d臋 w艣r贸d nich mieszka艂; b臋d臋 ich Bogiem, a oni b臋d膮 moim ludem. Ez 37,27
 
 
 
Luteranie   Historia
S艂upsk by艂 jednym z pierwszych w Europie miast, gdzie zacz臋to g艂osi膰 luteranizm. Pierwszym kaznodziej膮, kt贸ry g艂osi艂 w S艂upsku kazania w duchu lutera艅skim by艂 niew膮tpliwie Jan Krystian Ketelhut, ucze艅 Jana Bugenhagena. Przyby艂 on do S艂upska w 1522 roku i zosta艂 przydzielony do ko艣cio艂a 艣w. Miko艂aja. Uda艂o mu si臋 pozyska膰 dla reformacji proboszcza parafii mariackiej, ks. Tomasza Hecketa. Obaj jednak wkr贸tce zmuszeni zostali przez ksi臋cia Bogus艂awa X do opuszczenia miasta. Trzecim reformatorem na terenie S艂upska by艂 s艂upszczanin Piotr Suawe. Pomimo, 偶e w S艂upsku nie wyst臋powa艂 publicznie i ze zwolennikami spotyka艂 si臋 w swoim domu, r贸wnie偶 i jego dotkn臋艂y represje, i musia艂 opu艣ci膰 rodzinne miasto. W listopadzie 1524 r. do miasta przyby艂 Jan Amandus. Z jego inicjatywy odby艂a si臋 publiczna dysputa z duchowie艅stwem katolickim, kt贸ra ostatecznie przekona艂a S艂upszczan do luteranizmu, kt贸ry od 1535 roku sta艂 si臋 wyznaniem panuj膮cym w Ksi臋stwie Pomorskim. Reformacja w swoich g艂贸wnych za艂o偶eniach sprzyja艂a utrzymaniu 艣wiadomo艣ci narodowej wiernych. W owym czasie w S艂upsku dominowa艂a ludno艣膰 niemiecka, co mia艂o oczywisty wp艂yw na przeobra偶enia dokonywane w liturgii ko艣cielnej. Jednak dla zapewnienia opieki duszpasterskiej dla miejscowej ludno艣ci s艂owia艅skiej podj臋to szereg dzia艂a艅 dla wprowadzenia i utrzymania j臋zyka polskiego w s艂upskich i pods艂upskich 艣wi膮tyniach ewangelickich. W 1545 roku utworzono szko艂臋 duchownych i baka艂arzy, maj膮cych naucza膰 w miejscowej gwarze s艂owia艅skiej. Nabo偶e艅stwa dla ludno艣ci kaszubskiej odbywa艂y si臋 w S艂upsku do roku 1779. Ostatnim polskoj臋zycznym duchownym w mie艣cie by艂 ks. M.Ch. Wilcke. W regionie s艂upskim najd艂u偶ej dotrwa艂y polskie nabo偶e艅stwa w G艂贸wczycach (1886) i w Klukach (ok. 1890). W 艂onie Ko艣cio艂a ewangelickiego w S艂upsku zachodzi艂y liczne zmiany o charakterze organizacyjnym. Dominuj膮cy w mie艣cie luteranizm sta艂 si臋 elementem Zjednoczonego Ko艣cio艂a Ewangelickiego zwanego Unijnym. Poza strukturami tego Ko艣cio艂a osta艂y si臋 grupki staroluteran, w przypadku S艂upska skupione w dw贸ch r贸偶nych zwi膮zkach wyznaniowych.
Korzenie ewangelicko-lutera艅skiej parafii 艣w. Krzy偶a w mie艣cie S艂upsku odnale藕膰 mo偶na w jego wiejskim otoczeniu. Ruchy religijne mia艂y sw贸j pocz膮tek najpierw w dobrach okolicznych rodzin szlacheckich, kt贸re pocz膮tkowo bardzo laickie, w cz臋艣ci przyj臋艂y 艣wiadomie profil luterski. Ten ruch ko艣cielny wyznania lutera艅skiego promieniowa艂 na miasto i w nim znalaz艂 swoje organizacyjne centrum. Sama parafia w mie艣cie musia艂a jednak ci膮gle walczy膰 z wielkimi trudno艣ciami przy budowie ko艣cio艂a, plebani, oprawy zewn臋trznej, by je nast臋pnie wype艂ni膰 dynamicznym 偶yciem parafialnym.
Eduard Gaudian (1809-1843), nauczyciel domowy Puttkamer贸w w roku 1837 zosta艂 ordynowany w Ko艣ciele lutera艅skim i powo艂any na pierwszego proboszcza parafii. Czasy prze艣ladowa艅 trwa艂y do roku 1840. Po obj臋ciu urz臋du Fryderyk Wilhelm IV zarz膮dzi艂 tolerancj臋 wobec luteran, kt贸rzy od艂膮czyli si臋 od Zjednoczonego Ko艣cio艂a Unijnego. W roku 1845 wydana zosta艂a Koncesja Generalna, kt贸ra wytyczy艂a ramy prawne dla rozwoju samodzielnego 偶ycia Ko艣cio艂a.
W 1857 roku parafia lutera艅ska w S艂upsku sta艂a si臋 probostwem. 1 kwietnia tego偶 roku, to nowo utworzone probostwo otrzyma艂o pierwszego proboszcza - pochodz膮cego z Badenii - Georga Friedricha Haaga (1806-1875). 12 sierpnia 1857 roku parafia s艂upska zosta艂a uznana przez pa艅stwo. W tym samym roku parafia w S艂upsku rozpocz臋艂a budow臋 ko艣cio艂a przy dzisiejszej ulicy S艂owackiego 40 (Gro脽er Aucker 40). W tym czasie liczy艂a ona ok. 100 cz艂onk贸w. Po艂o偶enie kamienia w臋gielnego odby艂o si臋 w rocznic臋 chrztu dr Marcina Lutra - 11 listopada, przy s艂abym deszczu, pod t臋cz膮 rozpo艣cieraj膮c膮 si臋 nad miastem. D艂uga historia budowy ko艣cio艂a odzwierciedla ub贸stwo parafii. Jako budulec wybrano jeszcze niezbyt popularny, nowy materia艂 - wapienne ceg艂y pustakowe. To podobno tanie rozwi膮zanie okaza艂o si臋 dla parafii bardzo drogie. Kilkakrotnie zawala艂y si臋 cz臋艣ci budowy w stanie surowym. 15 sierpnia 1858 r., kiedy to 艣wi臋towano zawieszenie wiechy jeszcze raz zawali艂a si臋 cz臋艣膰 budowli nad o艂tarzem. Odnowienie podj臋to ju偶 ceg艂ami wypalanymi. Ko艣ci贸艂 musia艂 by膰 praktycznie budowany od razu dwukrotnie. Ostatecznie zosta艂 po艣wi臋cony 28 sierpnia 1859 r. Haag z艂o偶y艂 sw贸j urz膮d ju偶 w maju 1862 r., opu艣ci艂 S艂upsk i wr贸ci艂 do swojej ojczyzny w Badenii. Probostwo osi膮gn臋艂o w ko艅cu lat 70-tych liczb臋 718 parafian - najwy偶sz膮 w swojej historii. Jednocze艣nie na pocz膮tku lat 80-tych odczu艂o bardzo du偶e straty, kiedy to strukturalnie s艂abe tereny Pomorza ogarn臋艂a fala uchod藕stwa. Parafie wiejskie straci艂y w贸wczas 1/5 wyznawc贸w, podczas gdy parafia miejska w S艂upsku utraci艂a ich w latach 1882-86 nieca艂e 9%. Ci臋偶ka sytuacja 偶yciowa na wsi popchn臋艂a wielu do szukania szcz臋艣cia w Ameryce. Mimo tych strat mog艂a wreszcie zosta膰 zbudowana w r. 1899 plebania przy ul. Drewnianej 4, podczas gdy ju偶 w r. 1873 zebrano na ten cel 980 talar贸w jako kapita艂 podstawowy. Ten skromny dom parafialny zosta艂 znacznie rozbudowany w r. 1913.
Jedna z konfirmantek Brachmanna, Elisabeth Berndt (1869-1945) zosta艂a w r. 1899 diakonis膮 w Gubinie, w r. 1903 zosta艂a prze艂o偶on膮 tego domu diakonis i zarz膮dza艂a nim przez 42 lata. W r. 1898 pr贸bowano utworzy膰 Ko艂o M艂odzie偶owe, kt贸re jednak nie mia艂o si艂y przetrwania. By艂o to przyczyn膮, dla kt贸rej nie podj臋to pr贸b pracy z zespo艂em puzonist贸w. Stale rozwija艂y si臋 Stowarzyszenie M臋偶czyzn i Stowarzyszenie Kobiet, jak i Zwi膮zek M艂odych Kobiet, kt贸ry z czasem rozwin膮艂 si臋 w Zwi膮zek M艂odzie偶y. Dzia艂a艂 r贸wnie偶 ch贸r ko艣cielny.
W roku 1934 na 75-lecie po艣wi臋cenia ko艣cio艂a, kt贸re by艂o uroczy艣cie obchodzone 14 pa藕dziernika z udzia艂em radcy Ko艣cio艂a dr. Gottfrieda Nagla (Wroc艂aw), dokonano gruntownego remontu budynku ko艣cielnego. Otrzyma艂 on wtedy nowy o艂tarz z drzewa d臋bowego z reliefem przedstawiaj膮cym baranka z chor膮gwi膮 Ko艣cio艂a.
W roku 1937 urz膮d proboszcza obj膮艂 Albrecht Stolle (1909-1945), kt贸ry zarz膮dza艂 parafi膮 - obok pe艂nienia od 1942 r. s艂u偶by wojskowej w administracji w S艂upsku - a偶 do jej rozwi膮zania u ko艅ca II wojny 艣wiatowej. Ostatnie nabo偶e艅stwa w ko艣ciele 艣w. Krzy偶a w S艂upsku odby艂y si臋 w 艣wi臋ta Bo偶ego Narodzenia 1944 roku. Potem Stolle zosta艂 przeniesiony na front. Parafia rozwi膮za艂a si臋 przez uchod藕stwo i wysiedlenia. Plebania zosta艂a spalona w czasie wkroczenia Rosjan.
Rok 1945 jest niezwykle wa偶ny w dziejach s艂upskiego ewangelicyzmu. Z Ko艣cio艂a wi臋kszo艣ci sta艂 si臋 on malej膮c膮 przez wiele lat diaspor膮. Do 1945 roku w mie艣cie dzia艂a艂o 9 parafii Ko艣cio艂a Ewangelicko-Unijnego oraz 2 parafie o charakterze staroluterskim. Po wojnie, a w zasadzie od 1947 do 1997 roku funkcjonowa艂y w S艂upsku tylko dwie parafie ewangelickie, kt贸re skupia艂y wiernych tak偶e spoza S艂upska.
Zaj臋cie S艂upska w 1945 roku przez wojska radzieckie stanowi r贸wnocze艣nie praktyczny koniec dzia艂ania Ko艣cio艂a ewangelickiego w jego dawnych strukturach na terenie miasta. Dotychczasowe parafie zosta艂y pozbawione swoich 艣wi膮ty艅 i innych posiadanych obiekt贸w. Duchowni w zdecydowanej wi臋kszo艣ci opu艣cili miasto przed jego zaj臋ciem, lub zostali aresztowani przez NKWD. W S艂upsku - po zaj臋ciu miasta - dzia艂alno艣膰 prowadzili jedynie: wikariusz Ernst Giese, Drescher (Kreisjugendwart), Margarete Lohrenz (Jugendsekret盲rin), s. diakonisa Anna Schulz. Znacznie d艂u偶sza w S艂upsku i okolicach by艂a dzia艂alno艣膰 lektor贸w ewangelickich (艣wieckich odprawiaj膮cych nabo偶e艅stwa). W S艂upsku lektorem by艂 Herman Tietz. Dzia艂a艂 on a偶 do 1957 roku.
Duchowni polskiego Ko艣cio艂a Ewangelicko鈥揂ugsburskiego pojawia膰 si臋 zacz臋li w S艂upsku dopiero w 1947 roku. Wtedy to z inicjatywy dr Jana Posmykiewicza dosz艂o do utworzenia zboru polskoj臋zycznego. Skupia艂 on pocz膮tkowo oko艂o 800 os贸b, w tym 300 mieszka艅c贸w samego miasta. W艣r贸d nich stosunkowo najliczniejsze grupy stanowili przesiedle艅cy z okolic Suwa艂k, Warszawy i repatrianci zza wschodniej granicy. Nabo偶e艅stwa w j臋zyku polskim odprawia艂 dla nich ks. Edward Dietz z Sopotu. On te偶 od marca 1947 r. przewodniczy艂 polskoj臋zycznym nabo偶e艅stwom dla ludno艣ci autochtonicznej, tzw. S艂owi艅c贸w w Klukach. Nabo偶e艅stwa te t艂umaczone by艂y na j臋zyk niemiecki przez miejscowego nauczyciela. Mniej zmian zachodzi艂o w艣r贸d duszpasterzy parafii polskoj臋zycznej. Po przej艣ciu na emerytur臋 ks. sen. Edwarda Dietza, administratorami parafii byli: ks. Micha艂 Warczy艅ski, ks. Tadeusz Raszyk i ks. Pawe艂 Badura, pierwszy, kt贸ry w 1985r. - jeszcze jako wikariusz - zamieszka艂 na terenie parafii. W omawianym okresie parafia utworzy艂a na terenie by艂ego wojew贸dztwa s艂upskiego dwa filia艂y: w Bytowie i L臋borku. Powsta艂 tak偶e filia艂 w Koszalinie.
W okresie powojennym nabo偶e艅stwa lutera艅skie odprawiano w kilku 艣wi膮tyniach: w kaplicy przy ul. D艂ugosza 22 (do 1954), w ko艣ci贸艂ku przy ul. Niedzia艂kowskiego 5 (od 1954 do 1977, obecnie O艣rodek Teatralny 鈥濺ondo鈥) i najd艂u偶ej (od pa藕dziernika 1947) w ko艣ciele przy ul. S艂owackiego 40.
W drugiej po艂owie 1997 roku nast膮pi艂y powa偶ne zmiany organizacyjne w 艂onie ewangelicyzmu na Pomorzu 艢rodkowym. W miejsce dotychczasowych parafii podzielonych wed艂ug kryteri贸w j臋zykowych (polski i niemiecki) powsta艂y dwie parafie o charakterze terytorialnym: w S艂upsku i Koszalinie. Proboszczem - administratorem obydwu parafii zosta艂 od 1 listopada 1997 r. ks. Miros艂aw Sikora, urz臋duj膮cy w S艂upsku.
Wprowadzone zmiany wytworzy艂y now膮 sytuacj臋 w 艂onie s艂upskiego ewangelicyzmu. S艂upska parafia sta艂a si臋 jedn膮 z nielicznych w Polsce wsp贸lnot dwuj臋zycznych. Nabo偶e艅stwa odprawiane s膮 oddzielnie po niemiecku i po polsku. Na wsp贸lnych posiedzeniach zbiera si臋 Rada Parafialna, razem organizowane s膮 lekcje religii. W latach 2002 鈥 2005 funkcje duszpasterskie w Parafii sprawowa艂 ks. Marcin Makula. Obecnie, od 1 lipca 2005, duszpasterzem jest ks. Wojciech Froehlich. Od roku 2003 Ko艣ci贸艂 艣w. Krzy偶a przechodzi艂 gruntowny remont, ostatnim wykonanym etapem prac remontowych jest wykonanie nowej posadzki.

Fragmenty opracowa艅 z 鈥濫wangelicyzm na Pomorzu鈥 PTH S艂upsk 2001praca zbiorowa pod redakcj膮 Jana Wilda; Volker Stolle: Staroluterska Parafia 艢w. Krzy偶a w S艂upsku do roku 1945 oraz Jan Wild: S艂upski ewangelicyzm po 1945 roku.

 
Luteranie   Galeria


 
 
 
 
    Strona g艂贸wna  |  O luteranizmie  |  Historia  |  Nabo偶e艅stwa  |  Spotkania  |  Informator parafialny  |  Galeria  |  Kontakt  |  Polecane linki  |  cookies     © Parafia Lutera艅ska w S艂upsku; projekt i wykonanie: Wydawnictwo WARTO